Zijn de mijten consumenten, producenten of reducenten?

Door hemodialyse kan de bloedzuiverende functie van de nier tijdelijk en in redelijke mate overgenomen worden. Doordat een andere functie niet wordt overgenomen, zou zonder medicatie de hematocriet (het volumeaandeel bloedcellen in het bloed) sterk gaan dalen.

Welk hormoon krijgt de patiënt toegediend om dit te voorkomen?

In onderstaande afbeelding is een dwarsdoorsnede door de buikholte weergegeven, met daarin onder andere zichtbaar de nieren en delen van het spijsverteringskanaal.



Uit de ligging van de organen kun je opmaken of de doorsnede een bovenaanzicht of een onderaanzicht is.

In onderstaande afbeelding is een bovenaanzicht van de grote hersenen weergegeven. Een aantal delen is genummerd.



Bij een patiënt is een AVM de oorzaak van een verlamming in het rechterbeen.
In welk van de genummerde delen van de grote hersenen (zie afbeelding hierboven) bevindt zich de AVM die deze verlamming veroorzaakt?

Bij een patiënte is als gevolg van een bloeding in het gezichtscentrum (de optische schors) een gedeelte van het gezichtsveld verloren gegaan. In onderstaande afbeelding is het gezichtsveld van haar linkeroog en van haar rechteroog weergegeven. Hoe donkerder het beeld, hoe slechter het zicht in dat gedeelte.



Waar heeft de bloeding plaatsgevonden die dit verlies in kwadrant IV van haar gezichtsveld in het linkeroog en in het rechteroog veroorzaakt heeft?

Kantelende kievit
Een onderzoek in Noorwegen toonde aan dat het gedrag van een kievitmannetje informatie geeft over zijn voortplantingssucces.



Met het uitvoeren van de baltsvlucht geeft een kievitmannetje voor andere kievitmannetjes en voor kievitvrouwtjes een verschillende boodschap af.
Bij welke typen gedrag zou er sprake kunnen zijn tegenover andere kievitsmannetjes?

Een leerling stelt zich met behulp van de gegevens van bovenstaande afbeelding voor hoe de dwarsdoorsnede door een cel van Mougeotia eruit zal zien en maakt daarvan een aantal schematische tekeningen.



Welke tekening is juist?

DNA-fingerprint
Bij het sporenonderzoek na een misdrijf kan een DNA-fingerprint soms leiden tot identificatie van de dader. Ook bij onderzoek naar familierelaties kunnen fingerprints duidelijkheid verschaffen. Voor het maken van een DNA-fingerprint wordt repetitief niet-coderend DNA gebruikt.



In onderstaande afbeelding is een deel van de nucleotidenvolgorde van chromosoom 7 van een persoon afgebeeld. Van de nucleotiden zijn alleen de stikstofbasen door letters weergegeven.
In dit deel bevindt zich een STR-locus. Bij de mens zijn dertien verschillende allelen van deze locus bekend, variërend van 6 tot 15 repeats.



Wat is de basenvolgorde van de repeat in dit allel?

Ieder mens heeft twee allelen voor een bepaalde STR-locus, één van zijn vader en één van zijn moeder. Doordat er zoveel verschillende allelen zijn van eenSTR-locus, is de kans klein dat twee mensen hiervoor hetzelfde genotype hebben (en dus dezelfde fingerprint).
In onderstaande tabel zijn van een ouderpaar de allelen van drie onafhankelijk overervende STR-loci gegeven. Zij hebben twee kinderen.



Hoe groot is de kans dat men bij de twee kinderen van dit ouderpaar hetzelfde genotype voor deze drie STR-loci zal aantreffen?

Met behulp van restrictie-enzymen kunnen STR-loci uit het DNA worden geknipt. In onderstaande afbeelding is een deel van een DNA-molecuul schematisch weergegeven.



In de afbeelding zijn met pijlen vier plaatsen aangegeven waar de verbinding in een nucleotidenketen kan worden verbroken.

Welke pijl geeft een plaats aan waar door een restrictie-enzym de verbinding wordt verbroken?

Met behulp van gel-elektroforese kan een DNA-fingerprint worden gemaakt. Het maken van DNA-fingerprints wordt onder andere toegepast bij de analyse van familierelaties.
In onderstaande afbeelding is het resultaat weergegeven van de DNA-analyse van één STR-locus van een gezin met vier kinderen. Van deze locus zijn veel allelen bekend, maar bij deze zes personen komen slechts vier verschillende allelen voor. Elke band correspondeert met één allel. Een van de kinderen is uit een eerder huwelijk van de moeder.



Van welk kind is de man niet de biologische vader?

Duiven in de skinnerbox
Veel laboratoriumonderzoek naar het gedrag van dieren is verricht met gebruik van de skinnerbox, een kleine ruimte waarin de reactie van een dier op allerlei prikkels kan worden bestudeerd.



Welk type leerproces ligt aan het gedrag van groep 2 ten grondslag?

Bladsnijdermieren
In het kader van onderzoek naar de evolutie van het paargedrag van mieren heeft een onderzoeksteam twee verwante soorten mieren vergeleken. Het onderzoek leverde aanwijzingen voor de veronderstelling, dat het paren met meer partners energetisch gezien kostbaar is en verdwijnt zodra het kan.



A. echinatior leeft volgens de tekst samen met een schimmel (1) en met A. insinuator (2).

Van welk type symbiose is sprake bij 1 en van welk type symbiose bij 2?

Wat is de niche (nis) van de schimmels die in de tekst beschreven zijn?

Twee kenmerken van de levenswijze van A. insinuator zijn:
1 Er ontwikkelen werksters van A. insinuator, die niet nodig zijn door de zorg van A. echinatior werksters;
2 A. insinuator leeft in symbiose met een andere soort (A. echinatior), waarvan ze de geur heeft aangenomen.

Kan kenmerk 1 worden beschouwd als een aanwijzing dat A. insinuator een evolutionair jongere soort is dan A. echinatior? En kenmerk 2?

Planten beschermen zich
Sommige planten voorkomen levensbedreigende schade als gevolg van vraat door anatomische aanpassingen, zoals stekels, haren of doorns.



Welke anorganische grondstoffen heeft de Cypreswolfsmelk minimaal nodig om deze diterpeen-ester op te bouwen?

Longemfyseem
Longemfyseem is bij ouderen een van de belangrijkste oorzaken van kortademigheid en gebrek aan uithoudingsvermogen.



Het ontstaan van de grotere luchtkamers bij longemfyseem heeft invloed op de gaswisseling in het longweefsel.

- Is de gaswisseling in de situatie van een luchtkamer groter of kleiner dan de gaswisseling in de gezonde longblaasjes waaruit deze luchtkamer is ontstaan?
- Waardoor wordt dat verschil in gaswisseling veroorzaakt?

De veranderingen bij longemfyseem hebben niet alleen gevolgen voor de ventilatie en de gaswisseling. Doordat het aantal longblaasjes drastisch afneemt, verdwijnen ook longhaarvaatjes en zijn er dus ook gevolgen voor de perfusie (bloeddoorstroming) van de longen.



Wordt de ratio Va/Q bij longemfyseem (zie tekening 2) groter of kleiner dan normaal (tekening 1), of blijft de ratio Va/Q ongeveer gelijk?

Bijziendheid en contactlenzen
Bijziendheid begint doorgaans op een leeftijd van 8 tot 14 jaar en neemt in de daaropvolgende jaren toe om rond het 17e jaar (bij meisjes) of 24e jaar (bij jongens) nagenoeg tot stilstand te komen.



Met hoeveel procent werd de gemiddelde toename van de bijziendheid in de groep met de harde contactlenzen vertraagd in vergelijking met de groep met de zachte contactlenzen?

Bijziendheid en contactlenzen
Bijziendheid begint doorgaans op een leeftijd van 8 tot 14 jaar en neemt in de daaropvolgende jaren toe om rond het 17e jaar (bij meisjes) of 24e jaar (bij jongens) nagenoeg tot stilstand te komen.



Gedurende de onderzoeksperiode moest de sterkte van de contactlenzen bij alle deelnemende kinderen tussendoor aangepast worden. De sterkte van de contactlenzen aan het eind van de onderzoeksperiode wordt vergeleken met de sterkte van de contactlenzen die de kinderen aan het begin van het onderzoek nodig hadden.

Wat is het verschil tussen de contactlenzen aan het eind van de onderzoeksperiode en de oorspronkelijke contactlenzen van de deelnemers?

Allosterische enzymen
Welke stofwisselingsprocessen in een cel plaatsvinden, hangt af van de aanwezigheid en de activiteit van enzymen. De activiteit van een enzym kan gereguleerd worden door binding met een activator of een inhibitor (remstof).


I
n de afbeelding zijn drie plaatsen met een nummer aangegeven.

- Met welk nummer is een plaats aangegeven waar binding mogelijk is met het substraat?
- En waar is binding mogelijk met de activator?

Het enzym telomerase bestaat uit twee delen: een eiwitgedeelte en een RNAstreng met ca 450 nucleotiden waarin zich de code CCCAAUCCC bevindt. In onderstaande afbeelding is dit schematisch weergegeven.



Het telomerase gebruikt een deel van zijn nucleotidenvolgorde (CCCAAUCCC) als matrijs om de ouderstreng (de matrijsstreng) te verlengen in de 5’3’ richting, telkens met de nucleotiden TTAGGG.
Het actieve deel van de RNA-streng bevat een extra drietal cytosine nucleotiden met een andere functie.

Wat zal de functie zijn van het drietal cytosine nucleotiden in het actieve deel van het telomerase-RNA?

Wanneer de telomeren onvoldoende lengte hebben, wordt de celcyclus onderbroken en stopt de cel voorgoed met delen.

In welke fase van de celcyclus zal een dergelijke cel zich bevinden?

Dioxines in de voedselketen
Het ministerie van milieu in Australië laat met regelmaat onderzoek doen naar de verspreiding van toxische stoffen in het milieu. In 2004 werd een rapport uitgebracht over de concentratie van dioxines in de Australische fauna.



De spreiding van de dioxineconcentratie is per kolom groot. Toch laat het diagram van kolom I naar V een stijgende lijn zien.

- Bij welke diergroep is het verschil tussen de afzonderlijke metingen van de individuen naar verhouding het grootst?
- Hoe groot is dit verschil tussen de laagste en de hoogste concentratie dioxines bij die diergroep?

Wat is de biologische term voor deze toenemende concentratie van stoffen in trofische niveaus?

Drie onderdelen van het centrale zenuwstelsel zijn genummerd.

- In welk of in welke van de genummerde onderdelen zijn vooral centra van het animale zenuwstelsel aan te treffen?
- In welk of in welke van de genummerde onderdelen zijn vooral centra van het autonome zenuwstelsel aan te treffen?

Drie plaatsen in het bloedvatstelsel zijn:
1 een beenslagader;
2 een beenader;
3 de rechter halsader.

Op welke van deze plaatsen is de vaatkatheter in de bloedbaan geschoven om het angiogram van de afbeelding te maken?

Lemmingen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.Dat lemmingen, kleine knaagdieren uit Scandinavië en Groenland (zie de afbeelding), bij overbevolking collectief zelfmoord plegen door zich massaal vanaf rotskliffen in zee te storten, is een overbekende fabel.



Bij een onderzoek in de Karup Vallei op Groenland telde een onderzoeksgroep van 1988 tot 2002 het aantal lemmingen. Bovendien werden de aantallen, het voortplantingssucces en het dieet bepaald van een aantal predatoren: de sneeuwuil, de kleinste jager (een meeuwachtige vogel) en de poolvos. Het gemiddelde aantal lemmingen dat per dag wordt gegeten als functie van de gemiddelde lemmingendichtheid is in onderstaande afbeelding weergegeven.



Hoeveel hectare moet een sneeuwuil ten minste bejagen voor het verkrijgen van zijn dagelijkse buit lemmingen in een gebied met een dichtheid van één lemming per hectare?

Malaria
In de tropen komen veel ziekten voor waarbij insecten een belangrijke rol spelen. Bij malaria gaat het daarbij om muggen van het genus (geslacht) Anopheles. Zij brengen eencellige parasieten van het genus Plasmodium over:
Plasmodium falciparum, Plasmodium malariae, Plasmodium ovale en Plasmodium vivax. Van deze parasieten is Plasmodium falciparum verantwoordelijk voor de dodelijke hersenmalaria.
Vooral voor autochtone kinderen tussen één en vijf jaar en voor toeristen is dit een uiterst gevaarlijke ziekte. Volwassen bewoners hebben veelal een bepaalde resistentie ontwikkeld.

Een vrouwelijke mug die malariaparasieten draagt, kan deze overdragen op een mens als zij een steek toebrengt voor het zuigen van bloed. Zij blijkt een voorkeur te hebben voor mensen die het warm hebben. Door het warme mensenbloed stijgt de lichaamstemperatuur van de mug.

In de levenscyclus van malariaparasieten worden drie ongeslachtelijke stadia onderscheiden: de trofozoieten, merozoieten en sporozoieten.
In de volgende afbeelding is de levenscyclus van de malariaparasiet weergegeven.

Uit elke sporozoiet ontwikkelen zich in een levercel 10.000 tot 30.000 trofozoieten. Deze komen na ongeveer 5 dagen in het bloed terecht. In een rode bloedcel vermenigvuldigt de trofozoiet zich in 48 uur tot 12-16 merozoieten, die vrijkomen doordat de rode bloedcel te gronde gaat. De meeste merozoieten gaan meteen over in trofozoieten, die nieuwe rode bloedcellen binnendringen. Vaak is een van de kenmerken van malaria geelzucht, als gevolg van een verhoogde afbraak van rode bloedcellen. Daarbij ontstaat veel bilirubine, een omzettingsproduct van hemoglobine.

Waar is de concentratie bilirubine bij geelzucht veel hoger dan normaal?

Malariabestrijding is heel lastig omdat muggen resistent worden tegen insecticiden en parasieten resistent worden tegen medicijnen. De Duitse onderzoeker Matthias Mann heeft daarom voor een heel andere aanpak gekozen. Hij bracht een groot deel van de eiwitsamenstelling van Plasmodium falciparum in kaart. Hij ontdekte een serie van 1289 eiwitten, waarvan 714 actief zijn in aseksuele bloedstadia, 931 in gametocyten en 645 in gameten. Bij deze eiwitten zijn er die specifiek zijn voor een bepaald stadium. Dat betreft zowel eiwitten die door de parasiet afgegeven worden als receptor-eiwitten die aan het celmembraan van de parasiet gebonden zijn. Het idee is om gewapend met deze kennis tot een vaccin tegen malaria te komen.

Waaruit zal het werkzame deel van het vaccin bestaan?

Apoptose
Lees het volgende krantenartikel.Nijmeegs stofje remt Parkinson
Onderzoekers van het Universitair Medisch Centrum St Radboud in Nijmegen hebben een stof ontdekt die de ziekte van Parkinson in apen geheel tot stilstand kan brengen. De stof, THC346, remt het afstervingsproces, ofwel apoptose, van zenuwcellen in de hersenen van Parkinsonpatiënten. Apoptose treedt ook op bij andere neurodegeneratieve ziekten, zoals dementie van Alzheimer.
Uit het reageerbuisonderzoek van dr. G. Andringa en prof. dr. A. Cools blijkt dat THC346 zich bindt aan het enzym GAPDH (glyceraldehyde-3-phosphaat-dehydrogenase). De aanmaak van GAPDH neemt toe als gevolg van de apoptose, terwijl remming van GAPDH deze geprogrammeerde celdood tegengaat. Op grond daarvan wordt aangenomen dat THC346 via de remming van het GAPDH apoptose tegengaat.
THC346 is in Zwitserland bij gezonde mensen onderzocht en veilig bevonden. Onderzoek bij Parkinsonpatiënten zal binnen drie maanden beginnen.

Welk schema laat de beste 'vertaling' zien van de invloed van THC346 op de apoptose volgens het krantenartikel?

Impulsgeleiding
Bij impulsgeleiding in het zenuwstelsel speelt het transport van K+- en Na+-ionen een belangrijke rol. In figuur 1 van de afbeelding zijn drie fasen weergegeven: de rusttoestand (fase 1), de depolarisatie (fase 2) en de repolarisatie (fase 3). Bij elke fase is in een diagram het potentiaalverschil tussen de binnen- en buitenkant van het neuronmembraan gegeven. Het diagram in figuur 2 toont het geleidend vermogen van het membraan voor Na+-ionen (gNa) en K+-ionen (gK) tijdens een actiepotentiaal.



In welke van de drie fasen staan, volgens de gegevens in de afbeelding,
kaliumkanaaltjes open?

Een actiepotentiaal wordt gevolgd door een absoluut refractaire periode, waarin geen nieuwe actiepotentiaal mogelijk is in het desbetreffende neuron (zie figuur 2 van de afbeelding).



Wat is een van de oorzaken voor dit oponthoud?

Genen bestaan behalve uit gedeelten die coderen voor aminozuren (exons) uit niet-coderende fragmenten (introns). Deze introns worden bij de vorming van functioneel mRNA uit pre-mRNA met behulp van enzymen weggeknipt, waardoor alleen de exons overblijven die aan elkaar worden gekoppeld. Die enzymen knippen op plaatsen met een bepaalde reeks basen in het RNA. In de afbeelding is schematisch een willekeurig gen met introns en exons afgebeeld. Te zien is hoe vanuit het gen in vier stappen het eiwit P wordt gemaakt.



Welke van de volgende beweringen over de genummerde delen in de afbeelding is juist ?

Schizofrenie
Er wordt al geruime tijd onderzoek gedaan naar de oorzaken van schizofrenie. Steeds meer factoren blijken een rol te spelen bij het ontstaan van deze aandoening.
Het diagram in de afbeelding geeft de relatie aan tussen de kans om in de loop van een mensenleven schizofreen te worden en de mate van genetische verwantschap met een schizofreen persoon.



De kans dat de een-eiige tweelingbroer van een jongen met schizofrenie ook aan schizofrenie lijdt is slechts 48 procent (zie afbeelding).
Uit het diagram is het percentage gemeenschappelijke genen af te lezen bij volle neven en nichten. Een volle neef of nicht is de zoon of dochter van een oom of tante.

Hoe groot is de kans dat een volle neef en nicht beide een bepaald allel hebben van hun gemeenschappelijke opa, die heterozygoot is voor de betreffende eigenschap?

Astma
Veel astmapatiënten zijn overgevoelig voor bepaalde antigenen die bij inademing in de bronchiën komen en daar een allergische reactie veroorzaken. Zo een astma-aanval wordt gekenmerkt door benauwdheid en kortademigheid, veroorzaakt door een krampachtig samentrekken van spieren in de wand van de bronchiën. De antigenen brengen in bepaalde cellen in de slijmlaag van de luchtwegen de productie van een antistof type Ig-E op gang. Deze antistof sensibiliseert in de wand van de bronchiën mestcellen, die reageren door bepaalde stoffen af te geven. Deze stoffen veroorzaken, onder andere via het zenuwstelsel, het optreden van spiercontracties in de wand van de luchtpijpvertakkingen.

- Hoort de productie van Ig-E tot de aspecifieke en/of tot de specifieke afweer?
- Welke cellen produceren deze antistof?

Veel astmapatiënten zijn overgevoelig voor bepaalde antigenen die bij inademing in de bronchiën komen en daar een allergische reactie veroorzaken. Zo een astma-aanval wordt gekenmerkt door benauwdheid en kortademigheid, veroorzaakt door een krampachtig samentrekken van spieren in de wand van de bronchiën. De antigenen brengen in bepaalde cellen in de slijmlaag van de luchtwegen de productie van een antistof type Ig-E op gang. Deze antistof sensibiliseert in de wand van de bronchiën mestcellen, die reageren door bepaalde stoffen af te geven. Deze stoffen veroorzaken, onder andere via het zenuwstelsel, het optreden van spiercontracties in de wand van de luchtpijpvertakkingen.

Als gevolg van het vrijkomen van stoffen uit mestcellen in de bronchiën trekken spieren in de wand van de bronchiën samen.

Welke neuronen geleiden de door deze stoffen opgewekte impulsen die leiden tot deze contracties?

Foetale bloedsomloop

In de tabel is de doorstroomsnelheid gegeven van het bloed in enkele delen van de bloedsomloop van een foetus. doorstroomsnelheid bloed in mL min-1 kg-1 lichaamsgewicht
bovenste holle ader 78
onderste holle ader 182
rechterkamer 169
longaders (samen) 13

Hoeveel milliliter bloed stroomt per minuut vanuit de linkerkamer direct in de aorta bij een ongeboren baby met een gewicht van 3 kilogram?

Gedurende de groei van de foetus is een ongestoorde ontwikkeling van het zenuwstelsel, met name van de hersenen, essentieel. Daarvoor is een goede aanvoer van zuurstof een vereiste.

Op welke manier wordt bij de foetus de zuurstofvoorziening van de hersenen bevoordeeld ten opzichte van die van andere organen?

Na de geboorte van een baby past de bloedsomloop zich aan aan de nieuwe situatie. De weerstand in de longvaten vermindert en daarmee die in de rechter harthelft. De spieren in de linkerharthelft worden sterker. Als het foramen ovale dan niet volledig sluit, kan er bloed van de linker naar de rechter boezem stromen. Enkele afwijkingen zijn:
1) een hogere bloeddruk dan normaal in de longslagader;
2) een lagere pO2 dan normaal in de longslagader.

Welke van deze afwijkingen kan of welke kunnen een gevolg zijn van het onvolledig sluiten van het foramen ovale?

Fitness
Met fitness wordt in de biologie bedoeld het vermogen van ‘genotypen’ om hun allelen naar de volgende generatie over te dragen. De fitness wordt uitgedrukt in een getal kleiner of gelijk aan één.
Eén van de factoren die van invloed zijn op de fitness bij dieren is het aantal nakomelingen per legsel (eierleggende dieren) of worp (levendbarende dieren).

In een populatie komen de genotypen AA, Aa en aa in een bepaalde verhouding voor, maar neemt door selectie de frequentie van het allel a af.
Er zijn drie mogelijke selectiemodellen:
1) Genotype AA heeft de hoogste fitness en er vindt alleen selectie plaats tegen aa;
2) Genotype AA heeft de hoogste fitness en er vindt selectie plaats zowel tegen Aa als tegen aa;
3) Genotype Aa heeft de hoogste fitness en er vindt selectie plaats zowel tegen AA als tegen aa.
In onderstaand diagram geven de drie grafieken de afname van de frequentie van het allel a weer in drie populaties: P, Q en R.

Welke grafiek hoort bij welk selectiemodel?

De pancreas produceert endopeptidasen en twee typen exopeptidasen: carboxypeptidasen en aminopeptidasen.
In onderstaande afbeelding is de structuur van de twee uiteinden van een polypeptidemolecuul weergegeven. Vijf plaatsen zijn met een genummerde pijl aangegeven.



Op welke van deze plaatsen kan een carboxypeptidase de peptidebinding verbreken?

Tijdens het proces worden enzymen en gist toegevoegd.

Bij welke van de genummerde stappen in het proces worden bepaalde enzymen toegevoegd en bij welke wordt gist toegevoegd?

Spierreflex
In de afbeelding is in een schema de schakeling weergegeven van een aantal neuronen die verbonden zijn met de buigspier en de strekspier van het onderbeen. Enkele neuronen zijn ter hoogte van het cellichaam genummerd. De peessensoren en spierspoeltjes reageren op uitrekking.



Om de spierreflex op te wekken wordt een tik gegeven op de kniepees vlak onder de knie. Het onderbeen wipt in reactie daarop even omhoog.

Welke van de genummerde neuronen in het schema van bovenstaande afbeelding geven bij deze reflex transmitterstof af?

Tijdens samentrekking van een spiervezel bewegen actine- en myosinefilamenten langs elkaar. Daardoor verandert de positie van de H-band, A-band en I-band (zie onderstaande afbeelding) in een sarcomeer.



Welke veranderingen treden tijdens samentrekking van de spiervezel op in de lengte van deze drie banden?

Mitochondriaal DNA
DNA komt in verschillende organellen voor. De grootste hoeveelheid DNA bevindt zich in de kern (kDNA), maar het komt ook voor in de mitochondriën (mtDNA) en bij planten in de chloroplasten (cDNA). Het mtDNA en cDNA worden onafhankelijk van het chromosomale kDNA vermenigvuldigd en overgedragen op dochtercellen.
Om slachtoffers bij een ramp te identificeren kan het DNA van het slachtoffer vergeleken worden met dat van (de vermoedelijke) familieleden. Voor een identificatie aan de hand van mtDNA van een bepaald slachtoffer zijn beschikbaar:
1 een zus;
2 een broer;
3 een zoon van een zus van zijn moeder;
4 een dochter van een zus van zijn vader;
5 een zus van zijn vader;
6 een broer van zijn moeder.

Welke van deze familieleden zijn geschikt voor de identificatie van dit slachtoffer aan de hand van het mtDNA?

De rotganzen bezoeken Schiermonnikoog in het voorjaar en trekken daarna weldoorvoed naar het noorden om te gaan nestelen. Ze grazen overdag. De hazen wagen zich in die periode pas in de avonduren op de kwelder om te grazen. Wanneer onderzoekers een plek alleen tegen ganzen afschermen, blijken de hazen er overdag vaker te foerageren.

Gedurende de groei van de foetus is een ongestoorde ontwikkeling van het zenuwstelsel, met name van de hersenen, essentieel. Daarvoor is een goede aanvoer van zuurstof een vereiste.

Op welke manier wordt bij de foetus de zuurstofvoorziening van de hersenen bevoordeeld ten opzichte van die van andere organen?

Na de geboorte van een baby past de bloedsomloop zich aan aan de nieuwe situatie. De weerstand in de longvaten vermindert en daarmee die in de rechter harthelft. De spieren in de linkerharthelft worden sterker. Als het foramen ovale dan niet volledig sluit, kan er bloed van de linker naar de rechter boezem stromen. Enkele afwijkingen zijn:
1) een hogere bloeddruk dan normaal in de longslagader;
2) een lagere pO2 dan normaal in de longslagader.

Welke van deze afwijkingen kan of welke kunnen een gevolg zijn van het onvolledig sluiten van het foramen ovale?

Biologie Examen-Generator VWO

Uit gewichtsbepalingen aan gevangen goudplevieren blijkt dat ze zowel gedurende het voorjaar als gedurende het najaar gemiddeld zwaarder worden.
Van deze vogels is ook de totale hoeveelheid lichaamsvet en het vet-vrije gewicht bepaald. Het vet-vrije gewicht is een maat voor de hoeveelheid eiwit. Gegevens over de hoeveelheid vet en het vet-vrije gewicht zijn in de diagrammen van afbeelding 2 weergegeven.



Op grond van de gegevens in afbeelding 2 worden over de gewichtsveranderingen in het voorjaar en het najaar de volgende beweringen gedaan:
1 in het najaar berust de gewichtstoename vrijwel geheel op vetten;
2 in het voorjaar is de dagelijkse gewichtstoename gemiddeld circa drie keer zo groot als in het najaar;
3 bij het begin van de gewichtstoename is het verschil tussen het lichaamsgewicht in het voorjaar en het lichaamsgewicht in het najaar, minder dan 5%.

Welke van deze beweringen is of welke van deze beweringen zijn juist?

Kleurenblindheid
Het eiland Pingelap in de Stille Oceaan heeft ongeveer 800 bewoners. Van de bewoners is 8% volledig kleurenblind doordat ze geen kegeltjes hebben. Op de plaatsen waar bij kleurenzienden kegeltjes voorkomen, bevinden zich bij deze kleurenblinden geen lichtreceptoren. Deze vorm van kleurenblindheid komt elders in de wereld bij 1 op de 30.000 mensen voor. Het gen voor deze vorm van kleurenblindheid is recessief en autosomaal (niet X-chromosomaal).

Bereken hoeveel maal groter de frequentie van dit gen voor kleurenblindheid op het eiland Pingelap is dan de frequentie van dit gen in de rest van de wereld. Rond je antwoord af op een geheel getal.

Het celmembraan van een staafje dat niet wordt belicht, geeft constant een neurotransmitter (glutamaat) af. Het potentiaalverschil tussen de binnenzijde en de buitenzijde van het membraan bedraagt in het donker ongeveer -40 mV.
In afbeelding 3 is de membraanpotentiaalverandering weergegeven van een staafje dat door een lichtflits van een bepaalde sterkte belicht wordt.



Wordt het celmembraan als gevolg van de lichtflits volgens deze gegevens gedepolariseerd of gehyperpolariseerd en wordt als gevolg daarvan door het staafje meer of minder neurotransmitter afgegeven?

Afweersysteem
Bij een infectie met een bacterie komt het afweersysteem in actie. In afbeelding 5 is schematisch weergegeven dat na een bacteriële infectie in het menselijk lichaam de cellulaire en de humorale immuniteit op gang gebracht worden.



Een deel van de afweerreactie wordt hieronder in zes achtereenvolgende stappen
beschreven.
1 Een macrofaag neemt de bacterie door fagocytose op.
2 Door intracellulaire vertering zijn fragmenten (antigenen) van de bacterie ontstaan.
3 Een bacterie-antigeen vormt een complex met een klasse II MHC-molecuul, dat in het
celmembraan wordt opgenomen.
4 De receptor en het CD4 op een T-helpercel vormen een binding met het MHC II dat een
antigeen presenteert.
5 De macrofaag activeert vervolgens de T-helpercel door middel van
interleukine-1-moleculen.
6 De T-helpercel activeert door middel van interleukine-2-moleculen (en andere cytokines)
de vorming van T-helpercellen, cytotoxische T-cellen en B-cellen.In stap 6 speelt een feedbackmechanisme een rol.

Leg uit of bij dit proces sprake is van positieve feedback, van negatieve feedback of van beide.

Luchtpijp
In afbeelding 7 is een doorsnede van de wand van de luchtpijp van de mens weergegeven.
Drie delen van de wand zijn ernaast uitgetekend.



Wat is de naam van weefseltype P?

Luchtpijp
In afbeelding 7 is een doorsnede van de wand van de luchtpijp van de mens weergegeven.
Drie delen van de wand zijn ernaast uitgetekend.



Wat is de naam van weefseltype Q?

Luchtpijp
In afbeelding 7 is een doorsnede van de wand van de luchtpijp van de mens weergegeven.
Drie delen van de wand zijn ernaast uitgetekend.



Wat is de functie van weefseltype Q?

Calciumhomeostase
In afbeelding 8 wordt schematisch een deel van de regulatie van het calciumgehalte in het bloed weergegeven. De Ca2+-concentratie in het bloedserum schommelt rond de 1,25 millimol per liter.



Bij de regulatie zijn volgens het schema van afbeelding 8 drie hormonen betrokken.

Geef de naam van het hormoon dat op plaats 1 ingevuld moet worden.

Calciumhomeostase
In afbeelding 8 wordt schematisch een deel van de regulatie van het calciumgehalte in het bloed weergegeven. De Ca2+-concentratie in het bloedserum schommelt rond de 1,25 millimol per liter.



Bij de regulatie zijn volgens het schema van afbeelding 8 drie hormonen betrokken.

Geef de naam van het hormoon dat op plaats 2 ingevuld moet worden.

Eivlekken
Bij bepaalde vissoorten, zoals de zebracichlide Pseudotropheus zebra, ontwikkelen de eieren zich in de bek van het vrouwtje. Tijdens de paringsdans neemt het vrouwtje de door haar geproduceerde eieren in haar bek. Vervolgens spreidt het mannetje zijn anale vin en produceert sperma. Op zijn anale vin bevindt zich een aantal opvallende geel-oranje vlekken die een sterke gelijkenis vertonen met de eieren. Dit is te zien in afbeelding 9. Het vrouwtje hapt naar de eivlekken op de vin waarbij een deel van het geproduceerde sperma wordt opgehapt. Door dit gedrag is de kans op bevruchting van de eieren groot.



Sommige biologen menen dat deze eivlekken in de loop van de evolutie ontstaan zijn uit kleine parelvormige vlekjes die bij veel soorten cichliden voorkomen.

Andere onderzoekers trekken deze veronderstelde functie van de eivlekken in twijfel. Zij
staan sceptisch tegenover de gesuggereerde evolutionaire ontwikkeling vanwege het
ontbreken van een precieze overeenkomst in kleur, vorm en afmeting van eieren en
eivlekken. Deze tegenstanders zijn van mening dat de vlekken op de anale vin vooral een
herkenningsfunctie hebben: het soort-specifieke vlekkenpatroon stelt volgens hen een
vrouwtje in staat een partner van de eigen soort te herkennen.
Verschillende onderzoeken naar de betekenis van de eivlekken hebben onder meer de
volgende resultaten opgeleverd:
1 soorten waarvan de eivlekken duidelijk groter en opvallender zijn dan de eieren, baltsen
merendeels in dieper water waar het zicht geringer is;
2 bij soorten met eivlekken die weinig gelijkenis vertonen met de eieren, hapt het vrouwtje
tijdens de balts in dezelfde mate naar de anale vin als bij soorten met goed gelijkende
eivlekken;
3 het verwijderen van de eivlekken van de anale vin heeft geen invloed op de mate waarin
het vrouwtje tijdens de balts naar de anale vin hapt.

Welk van de genoemde onderzoeksresultaten ondersteunt of welke ondersteunen de mening
dat de vlekken op de anale vin vooral een soortspecifieke herkenningsfunctie hebben?

Cichliden
In de Oost-Afrikaanse meren bestaat het visbestand voornamelijk uit cichliden
(baarsachtige visjes). Een groot deel van deze cichliden behoort tot het genus (geslacht)
Haplochromis. Binnen dit genus bestaan uiteenlopende groepen voedselspecialisten zoals
slakkenkrakers, algenschrapers, planktoneters en pedofagen (eters van jonge visjes).
Uit visvangsten in de Mwanzagolf van het Victoriameer bleek dat daar een aantal sterk op
elkaar gelijkende soorten planktoneters voorkomt. Biologen hebben onderzocht of deze
nauw verwante soorten zodanig ecologisch gescheiden leefden dat onderlinge competitie
werd vermeden.
Afbeelding 10 toont de dichtheidsverdeling van drie soorten planktoneters op verschillende
diepten in de Mwanzagolf. Daartoe zijn gedurende vier dagdelen (blokken van zes uur)
visvangsten gedaan op verschillende diepten in de veertien meter diepe Mwanzagolf. Elk
grijs balkje vertegenwoordigt een percentage van de populatie dat zich tijdens dat dagdeel
op de diepte bevindt die op de verticale as is aangegeven.


Tussen welke van de drie onderzochte soorten haplochromiden is op grond van de gegevens
in afbeelding 10 het meest competitie te verwachten?

Cichliden
In de Oost-Afrikaanse meren bestaat het visbestand voornamelijk uit cichliden
(baarsachtige visjes). Een groot deel van deze cichliden behoort tot het genus (geslacht)
Haplochromis. Binnen dit genus bestaan uiteenlopende groepen voedselspecialisten zoals
slakkenkrakers, algenschrapers, planktoneters en pedofagen (eters van jonge visjes).
Uit visvangsten in de Mwanzagolf van het Victoriameer bleek dat daar een aantal sterk op
elkaar gelijkende soorten planktoneters voorkomt. Biologen hebben onderzocht of deze
nauw verwante soorten zodanig ecologisch gescheiden leefden dat onderlinge competitie
werd vermeden.
Afbeelding 10 toont de dichtheidsverdeling van drie soorten planktoneters op verschillende
diepten in de Mwanzagolf. Daartoe zijn gedurende vier dagdelen (blokken van zes uur)
visvangsten gedaan op verschillende diepten in de veertien meter diepe Mwanzagolf. Elk
grijs balkje vertegenwoordigt een percentage van de populatie dat zich tijdens dat dagdeel
op de diepte bevindt die op de verticale as is aangegeven.

Uit analyses van maaginhouden blijkt dat deze soorten zich niet beperken tot het eten van plankton. Ze eten ook verschillende soorten muggenlarven (Chaoborus sp. en Chironomus sp.), insectenresten en bodemorganismen. Van Chaoborus-larven is bekend dat ze zich overdag in de modderige bodem bevinden. Tegen de avond komen ze tevoorschijn en migreren naar de oppervlakte en dalen ’s ochtends weer naar de bodem af. De diagrammen in afbeelding 11 geven informatie over de samenstelling van het voedsel van H. argens, H. heusinkveldi en H. pyrrocephalus overdag en ’s nachts. De samenstelling van het voedsel is als gemiddeld volumepercentage van de maaginhoud weergegeven. De metingen zijn verricht op plaatsen waar het meer 14 meter diep is.

Naar aanleiding van de gegevens in de afbeeldingen 10 en 11 worden twee beweringen
gedaan:
1 door H. pyrrhocephalus wordt detritus vooral in het eerste dagdeel (van 5-11 uur)
gegeten;
2 H. pyrrhocephalus vervangt ’s nachts procentueel gezien een kleiner deel van zijn voedsel
door Chaoborus-larven dan H. argens dat doet.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

Strooisellaag
In de strooisellaag van een bos komen bacteriën en schimmels voor die een rol spelen in de
decompositie (omzetting van organische stoffen in anorganische stoffen). In een onderzoek
naar de decompositie zijn de verhoudingen tussen koolstof en de elementen N, P, K, S, Ca
en Mn in de strooisellaag van een dennenbos bepaald. In de onderzochte delen van de
strooisellaag heersten de normale milieu-omstandigheden, alleen werd de toevoer van vers
(planten)materiaal verhinderd.
De resultaten van dit onderzoek zijn weergegeven in tabel 1.



De C/N ratio in de strooisellaag kan veranderen.
Vier processen zijn: ammonificatie, denitrificatie, nitrificatie en stikstoffixatie.

Door welk van deze processen wordt de ratio C/N groter?

Vers strooisel in het dennenbos bestaat voor 0,02% uit fosfor (P). De schimmels in de strooisellaag bevatten 0,78% P. De ratio's C/P zijn respectievelijk 2630 (strooisel) en 64 (schimmels). Het vastleggen van mineralen in schimmels wordt wel immobilisatie genoemd. Deze mineralen zijn niet erg onmiddelijk beschikbaar voor planten.
Het effect van immobilisatie kan grafisch worden weergegeven. In een grafiek wordt de P-concentratie in het restant biomassa (inclusief de schimmels) uitgezet tegen het restant biomassa, met ingebrip van de schimmels.

In welke van de volgende grafieken is de immobilisatie van P juist weergegeven?

Planten RQ
Het respiratoir quotiënt (RQ) is de verhouding tussen de hoeveelheid (in mol) bij de
dissimilatie gevormde CO2 en de hoeveelheid (in mol) daarbij verbruikte O2.
De RQ-waarde levert informatie over het type substraat dat tijdens de dissimilatie is
omgezet. Het RQ van koolhydraten is 1,0. Dat van eiwitten en vetten is minder, want voor
tie ervan wordt meer O2 verbruikt dan er aan CO2 wordt gevormd.

Bij een experiment wordt een RQ van 2,0 gevonden. Hiervoor worden twee verklaringen gegeven.
1 Het substraat bestond uit een mengsel van koolhydraten en eiwitten.
2 Het substraat werd deels anaëroob gedissimileerd.

Welke van deze verklaringen kan of welke kunnen juist zijn voor het

Planten RQ
Het respiratoir quotiënt (RQ) is de verhouding tussen de hoeveelheid (in mol) bij de
dissimilatie gevormde CO2 en de hoeveelheid (in mol) daarbij verbruikte O2.
De RQ-waarde levert informatie over het type substraat dat tijdens de dissimilatie is
omgezet. Het RQ van koolhydraten is 1,0. Dat van eiwitten en vetten is minder, want voor
dissimilatie ervan wordt meer O2 verbruikt dan er aan CO2 wordt gevormd.

Om het RQ bij een plant te meten maakt men gebruik van twee respirometers:
1 voor de bepaling van de hoeveelheid opgenomen koolstofdioxide;
2 voor de bepaling van de hoeveelheid afgegeven zuurstof.
In afbeelding 12 is een dergelijke respirometer schematisch weergegeven.
Bij respirometer 1 is de vloeistof P water; bij respirometer 2 is de vloeistof P een
geconcentreerde natriumhydroxide-oplossing (NaOH). Door de NaOH-oplossing wordt alle
CO2 weggevangen. De manometer wordt gebruikt om af te lezen hoeveel gas er
geproduceerd of gebruikt is. Neem aan dat het verschil in oplosbaarheid van de gassen CO2
en O2 in water het resultaat van de metingen niet merkbaar beïnvloedt. De opstelling staat
in het donker.

In respirometer 1 bevinden zich ontkiemende erwten. Elk half uur wordt de stand in de manometer genoteerd. De resultaten worden in een grafiek weergegeven.

Welke van de afgebeelde grafieken geeft het resultaat weer als de ontkiemend RQ van 1,0 zouden hebben?

Sommige voedingsstoffen worden vanuit de dunne darm eerst in de lymfevaten opgenomen en vervolgens afgevoerd naar de grote bloedsomloop.

In welk van onderstaande bloedvaten worden deze voedingsstoffen het eerst aangetroffen?

In afbeelding 15 is een dwarsdoorsnede van een darmvlok getekend. Drie delen zijn met de letters P, Q en R aangeduid.



Wat stellen de letters P, Q en R voor?

Over het transport van verteringsproducten in darmvlokken worden de volgende beweringen
gedaan:
1 de verteringsproducten die in het bloed worden opgenomen, zijn in het algemeen beter
oplosbaar in water dan verteringsproducten die in de lymfe worden opgenomen;
2 een deel van de verteringsproducten wordt via diffusie en een deel via actief transport uit
dekweefselcellen van de dunne darm in het bloed opgenomen;
3 het al dan niet verzadigd zijn van de vetzuren bepaalt of deze in de lymfe of in het bloed worden opgenomen.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

Voordat een prikkel leidt tot bewustwording, wordt er in de hersenen een aantal schakelingen tussen
verschillende neuronen gepasseerd. Gebleken is dat er minimaal drie synapsen gepasseerd worden voordat men zich van de prikkel bewust wordt.
Twee schakelmogelijkheden in het zenuwstelsel zijn:
1 divergentie: één sensorische prikkel activeert bij schakeling een toenemend aantal neuronen;
2 convergentie: door een aantal sensorische prikkels wordt bij schakeling een afnemend aantal
neuronen geactiveerd.
Na aankomst van een impuls bij de synaps treedt een potentiaalverandering in het postsynaptische
membraan op die men EPSP (excitatorische postsynaptische potentiaal) noemt. Vaak is er meer dan één
EPSP nodig om in een neuron een actiepotentiaal op te wekken.
In het schakelschema van afbeelding 5 ontstaan postsynaptische impulsen als ten minste twee EPSP’s (vrijwel) tegelijkertijd optreden. Als er slechts één EPSP is, ontstaat hier geen postsynaptische impuls. Neuronen die een impuls geleiden hebben in de afbeelding een donker cellichaam en dikkere axonen.



In afbeelding 6 is een ander schakelschema weergegeven. Ook hier zijn ten minste twee EPSP’s nodig om het volgende neuron te activeren.


Hoeveel neuronen in de hersenschors worden er door de prikkels, zoals weergegeven in afbeelding 4,
geactiveerd?

Een tunnel
Door de aanleg van een tunnel wordt de geografische scheiding tussen twee populaties mensen in een bergachtig gebied in één keer opgeheven. Vanaf dat moment gaan de bergbewoners uit beide populaties zoveel sociale en economische relaties aan dat al snel sprake is van één populatie.
Beide oorspronkelijke populaties waren even groot. In beide populaties komt een dominant allel (A) en een recessief allel (a) voor. In populatie 1 is de frequentie 0,5 van zowel allel A als van allel a, terwijl in populatie 2 de frequentie van allel A 0,8 is en de frequentie van allel a 0,2 (zie afbeelding 7).



- Bereken op twee decimalen nauwkeurig de frequenties van allel A in de populatie bergbewoners die ontstaan is direct na het samengaan van de populaties 1 en 2.

Bos-ecosystemen
Voor drie verschillende bos-ecosystemen in de Verenigde Staten, een gemengd loofbos, een dennenbos en een sparrenbos, is de kringloop van koolstof onderzocht. Enkele resultaten van het onderzoek zijn weergegeven in tabel 1.



Hoe groot is de bruto primaire productie van het ecosysteem dennenbos (in tonnen koolstof per hectare
per jaar)?

Plantensap
In een experiment wordt de stengel van een jonge beuk vlak boven de grond afgesneden. Na enige tijd verschijnen druppels vocht uit de stengelstomp. De ionensamenstelling van dit bloedingssap is anders dan die van het bodemwater waarmee de wortels van de beuk in contact staan.
Drie delen van de wortels van een beuk zijn: bast (floeem), endodermis en hout (xyleem).

In welk of in welke van de genoemde delen van de wortel heeft selectie plaatsgevonden waardoor de
ionensamenstelling van het bloedingssap anders is dan die van het bodemwater?

In Mexico snijdt men in de stam van bepaalde agaveplanten een inkeping waaruit suikerrijk vocht loopt.
Door gisting van dit vocht in een luchtdicht afgesloten vat wordt de nationale drank pulque bereid. Tijdens deze gisting komt CO2 vrij.
Drie reacties waarbij CO2 wordt gevormd, zijn:
1 de omzetting van pyrodruivenzuur in ethanal;
2 de omzetting van pyrodruivenzuur in acetyl-co-enzym A;
3 de omzetting van isocitroenzuur in 2-oxoglutaarzuur.

Welke van deze reacties speelt of welke spelen zich af in de gistcellen bij de vorming van pulque?

Hormonen
Tijdens een zwangerschap circuleren onder andere de hormonen humaan choriongonadotropine (HCG), oestradiol en progesteron in het bloed van de vrouw. De manier waarop deze hormonen processen in hun doelwitcellen beïnvloeden hangt samen met de molecuulstructuur van de hormonen.
Er zijn twee typen te onderscheiden.
Hormoontype 1 diffundeert de cel in. In de cel wordt een hormoon-receptorcomplex gevormd dat een aantal processen in gang zet (zie tekening 1 van afbeelding 8).
Hormoontype 2 vormt een hormoon-receptorcomplex in het membraan, waarna door activatie van een plasma-eiwit een bepaalde keten van processen in de cel plaatsvindt (zie tekening 2 van afbeelding 8).



De molecuulstructuur van een hormoon bewerkstelligt de wijze waarop de doelwitcel wordt geactiveerd, zoals weergegeven in tekening 1 en tekening 2 van afbeelding 8.

Hoe wordt de doelwitcel geactiveerd door HCG, door oestradiol en door progesteron?

Resorptie van glucose
In het celmembraan van darmepitheelcellen komen allerlei transporteiwitten voor. Er zijn enkelvoudige transporteiwitten die gefaciliteerde diffusie van een bepaalde stof door het membraan mogelijk maken.
De werking van andere transporteiwitten berust op het principe van co-transport: aan een transporteiwit
worden twee verschillende stoffen gebonden, waarna ze tegelijk door het celmembraan bewegen.
Bij symport gaan beide stoffen dezelfde richting uit, bij antiport in tegengestelde richting. Ontbreekt één van beide stoffen dan kan het transport van de andere stof niet plaatsvinden.
In afbeelding 9 is de resorptie van glucose door een epitheelcel van de dunne darm en het transport
ervan naar de extracellulaire vloeistof schematisch weergegeven.



De glucosemoleculen (zie afbeelding 9) bewegen door het celmembraan naar het cytoplasma van de darmepitheelcel (1), door het cytoplasma van de epitheelcel naar de andere zijde van de cel (2), door het celmembraan naar de extracellulaire vloeistof (3), en -na opname in het bloed- via het bloed naar bijvoorbeeld de lever (4).

Geef de namen van de transportprocessen die hierbij een rol spelen: zet de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en schrijf erachter de naam van het desbetreffende transportproces.

Voorkeur zilvermeeuwen
Zilvermeeuwen, die broeden in een nest op de grond, rollen een ei dat naast het nest terecht is gekomen, terug in het nest. In een aantal experimenten werd onderzocht op welke prikkels een zilvermeeuw reageert bij dit ‘terugrolgedrag’. Telkens werden twee van de drie eieren uit het nest verwijderd en werden twee modeleieren op de rand van het nest geplaatst. Genoteerd werd welk modelei, het linker of het rechter ei, als eerste werd teruggerold.

Eerst werd in een serie onderzoeken de voorkeur van één bepaalde meeuw bepaald voor de plaats en het formaat van de twee modeleieren. Het formaat varieerde van groottecategorie 4 tot 16. Een normaal zilvermeeuwei valt in groottecategorie 8.
In afbeelding 10 zijn enkele resultaten van de eerste serie onderzoeken weergegeven. Aangegeven is de groottecategorie van het linker en rechter modelei op de rand van het nest, en welk van de twee als eerste door de meeuw werd teruggerold.



Op grond van deze resultaten worden drie beweringen gedaan over de voorkeur van de zilvermeeuw voor één van beide modeleieren:
1 de zilvermeeuw kiest bij het terugrollen eerst voor het grotere formaat modelei;
2 de meeuw rolt het rechter ei als eerste terug indien de verhouding tussen de formaten kleiner of gelijk aan 1,3 is;
3 zodra de verhouding tussen de formaten 1,5 of hoger is, wordt het grootste ei als eerste teruggerold.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

Archebacteriën
De Amerikaanse microbioloog Carl Woese bestudeerde RNA-moleculen uit de ribosomen van methaanvormende bacteriën. Hij ontdekte dat die rRNA-moleculen in basenvolgorde verschilden van die van andere bacteriën. Bij nader onderzoek bleek ook de celwand een andere samenstelling te hebben. Bovendien bleken bepaalde vetten uit het celmembraan sterk te verschillen van die van andere bacteriën, maar overeen te komen met die van eukaryoten.
Deze bevindingen waren voor Woese reden om in zijn evolutionaire model de prokaryoten op te splitsen in twee groepen: eubacteriën en archebacteriën (zie afbeelding 14).



Op welk van de volgende onderzoeksresultaten met betrekking tot het rRNA kan de indeling van Woese (zie afbeelding 14) gebaseerd zijn?

Anammox
In de Zwarte Zee verloopt de stikstofkringloop anders dan altijd is aangenomen. Daar vindt op zo’n 90 meter diepte de anammox-reactie plaats die door bacteriën wordt veroorzaakt. In deze anammoxreactie wordt ammonium geoxideerd in een reactie met nitriet. Op basis van onderzoek wordt aangenomen dat de reactievergelijking als volgt is:
NH4+ + NO2- (+ CO2 + H2O) → N2 + 2 H2O (+ organische stoffen).
De anammox-reactie wordt onder laboratoriumomstandigheden aangetoond door anammoxbacteriën
ammonium aan te bieden waarin de gewone stikstofisotoop (14N) is vervangen door de isotoop 15N.
Vervolgens wordt de vrije stikstof opgevangen en de verhouding 14N / 15N daarin bepaald.

Bij welke verhouding tussen 14N en 15N kan worden aangenomen dat de anammox-reactie heeft plaatsgevonden?

Verwantschap
Om de evolutionaire verwantschap tussen mens, chimpansee, gorilla en andere mensapen zoals gibbons en orang-oetans te bepalen, is al vanaf de 19e eeuw veel onderzoek verricht.
Resultaten hiervan zijn in tabel 3 te vinden.



Drie opvattingen over de verwantschap van mens, chimpansee, gorilla en andere primaten zijn weergegeven in de drie stambomen van afbeelding 16.



Welke stamboom in afbeelding 16 geeft de mate van verwantschap op basis van de gegevens van het
onderzoek in tabel 3 het beste weer?

Het HSV 1716 nestelt zich alleen in tumorcellen door de herkenning van de cel als
kankercel.
Welke cellen zijn betrokken bij de herkenning van een tumorcel ?

Integratie
In afbeelding 1 is schematisch de regulatie van een aantal animale en vegetatieve functies bij de mens weergegeven. Al deze functies spelen een rol bij het constant houden van het inwendig milieu. Met pijlen is aangegeven waar overdracht van informatie en transport van stoffen plaatsvindt. Dit schema is opgezet rond een enkele cel.



In het schema is onder andere sprake van vegetatieve integratie.

Noem de naam van het verbonden orgaan van het hormoonstelsel dat bij deze integratie betrokken is.

Integratie
In afbeelding 1 is schematisch de regulatie van een aantal animale en vegetatieve functies bij de mens weergegeven. Al deze functies spelen een rol bij het constant houden van het inwendig milieu. Met pijlen is aangegeven waar overdracht van informatie en transport van stoffen plaatsvindt. Dit schema is opgezet rond een enkele cel.



Met de pijlen P, Q en R in afbeelding 1 zijn processen aangegeven die betrekking hebben op het transport van zuurstof.
Enkele veranderingen die zich kunnen voordoen zijn:
1 toename van de pCO2 in het bloed;
2 verlaging van de bloeddruk;
3 daling van de pH in het bloed.

Door welke van deze veranderingen wordt het transport van zuurstof aangeduid met pijlen Q en R, bevorderd?

Benthos is een verzamelnaam voor bodemdieren. In afbeelding 5 is een voorbeeld weergegeven van de samenstelling van benthos.



Naar aanleiding van de gegevens van afbeelding 5 worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De grootste aantallen zeekomkommers bevinden zich op 10.000 meter diepte;
2 Op 3500 meter diepte bestaat het grootste deel van de biomassa van het benthos uit Echinodermata;
3 Van de klasse koralen bevinden zich de meeste soorten tussen de 7000 en 8000 meter.

Welke van deze uitspraken is of welke zijn zeker juist op grond van de gegevens in afbeelding 5?

Stikstofkringlopen
In het schema van afbeelding 6 staan de belangrijkste stikstofstromen (in kilogram stikstof per hectare per jaar) weergegeven in de traditionele intensieve landbouw in China.
Om een zo hoog mogelijke inbreng van stikstof te krijgen, hergebruikten de Chinezen zoveel mogelijk organisch materiaal.



In dit schema kan men een interne stikstofkringloop in de bodem onderscheiden.

Welke twee compartimenten uit bovenstaand schema vormen samen de interne stikstofkringloop in de bodem?

Onderzoekers menen dat de eigenschap snavellengte een criterium is voor natuurlijke selectie, mits de snavellengte een erfelijke eigenschap is. Onderzoek naar het al dan niet erfelijk zijn van de snavellengte bij Geospiza fortis leverde de resultaten op zoals die zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 8.



Over deze twee grafieken worden de volgende beweringen gedaan:
1 De resultaten van dit onderzoek ondersteunen de hypothese dat de snavellengte een erfelijke eigenschap is, omdat er een verband is tussen de lengte van de snavels bij de jongen en de ouders;
2 Uit de resultaten van dit onderzoek kan men niet afleiden dat de snavellengte een erfelijke eigenschap is, omdat er slechts gegevens van twee jaren bekend zijn.

Welke van deze beweringen is juist?

Aan- en uitzetten van genen
Escherichia coli leeft in de dikke darm van onder andere de mens. Deze bacterie heeft vijf structurele genen die coderen voor enzymen die betrokken zijn bij de synthese van het aminozuur tryptofaan. Bij aanwezigheid van voldoende tryptofaan, worden deze genen tegelijkertijd ’uitgezet’. Als de gastheer van deze bacterie voedsel heeft gegeten dat weinig of geen tryptofaan bevat, worden de vijf genen weer actief en maakt de bacterie het aminozuur zelf.
In afbeelding 9 is schematisch de productie weergegeven van de enzymen die betrokken zijn bij de synthese van tryptofaan (trp).



Uit welk type stoffen is een repressor opgebouwd?

Aan- en uitzetten van genen
Escherichia coli leeft in de dikke darm van onder andere de mens. Deze bacterie heeft vijf structurele genen die coderen voor enzymen die betrokken zijn bij de synthese van het aminozuur tryptofaan. Bij aanwezigheid van voldoende tryptofaan, worden deze genen tegelijkertijd ’uitgezet’. Als de gastheer van deze bacterie voedsel heeft gegeten dat weinig of geen tryptofaan bevat, worden de vijf genen weer actief en maakt de bacterie het aminozuur zelf.
In afbeelding 9 is schematisch de productie weergegeven van de enzymen die betrokken zijn bij de synthese van tryptofaan (trp).



Over het aan- en uitzetten van de vijf genen die coderen voor enzymen die betrokken zijn bij de productie van tryptofaan in E. coli, worden de volgende beweringen gedaan:
1 De repressor wordt in een inactieve vorm geproduceerd en blijft inactief in afwezigheid van tryptofaan;
2 De actieve vorm van de repressor bindt zich aan de operator waardoor het operon inactief wordt;
3 Als de operator in de ’uit-stand’ staat, is er geen mRNA-productie van het operon.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

Immunoglobuline-concentraties
Bij een pasgeborene zijn de lymfeknopen en de milt nog onderontwikkeld. Na de geboorte komt de ontwikkeling van het afweersysteem bij de baby goed op gang.
In afbeelding 10 is de verandering van de concentraties van verschillende typen immunoglobulinen (antilichamen) in het bloed van een kind weergegeven.



Vóór de geboorte is IgG alleen afkomstig van de moeder en IgM alleen afkomstig van het kind.

Waardoor kan deze IgM niet afkomstig zijn van de moeder? Noem het orgaan dat hiervoor verantwoordelijk is.

Immunoglobuline-concentraties
Bij een pasgeborene zijn de lymfeknopen en de milt nog onderontwikkeld. Na de geboorte komt de ontwikkeling van het afweersysteem bij de baby goed op gang.
In afbeelding 10 is de verandering van de concentraties van verschillende typen immunoglobulinen (antilichamen) in het bloed van een kind weergegeven.



In afbeelding 10 zijn vijf perioden (I tot en met V) aangeduid.

Tijdens welke van deze perioden berust de immuniteit van het kind gedurende de gehele periode uitsluitend op passieve immunisatie?

Witte klaver
Turkington onderzocht de bladvorming van witte klaver (Trifolium repens) onder verschillende omstandigheden: hij kweekte genetisch identieke witte klaverplanten afzonderlijk op (experiment P), of gemengd met andere planten zoals Agrostis tenuis (experiment Q), Phleum pratense (experiment R) of gewone soortgenoten Trifolium repens (experiment S). In alle vier experimenten was het aantal genetisch identieke klaverplanten per oppervlak gelijk. Op achtereenvolgens zes verschillende tijdstippen werden de leeftijden van de blaadjes aan deze genetisch identieke klaverplanten bepaald. De metingen vonden om de 1 tot 3 maanden plaats. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 11.



Een ecosysteem wordt gekenmerkt door de aanwezige abiotische en biotische factoren en de onderlinge samenhang hiertussen. Het onderzoek van Turkington heeft in eerste instantie betrekking op biotische factoren.

Wat is de biologische term voor de samenhang tussen de biotische factoren die Turkington heeft onderzocht?

Witte klaver
Turkington onderzocht de bladvorming van witte klaver (Trifolium repens) onder verschillende omstandigheden: hij kweekte genetisch identieke witte klaverplanten afzonderlijk op (experiment P), of gemengd met andere planten zoals Agrostis tenuis (experiment Q), Phleum pratense (experiment R) of gewone soortgenoten Trifolium repens (experiment S). In alle vier experimenten was het aantal genetisch identieke klaverplanten per oppervlak gelijk. Op achtereenvolgens zes verschillende tijdstippen werden de leeftijden van de blaadjes aan deze genetisch identieke klaverplanten bepaald. De metingen vonden om de 1 tot 3 maanden plaats. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 11.



De verschillende diagrammen van experiment R worden met elkaar vergeleken.
Leerling 1 beweert dat in experiment R er minimaal zes weken zitten tussen de metingen II en III.
Leerling 2 beweert dat in experiment R de klaverplanten bij meting I meer bladeren hebben dan bij meting IV.

Welke leerling heeft of welke leerlingen hebben gelijk op grond van de gepresenteerde resultaten?

Stofwisseling
Een proefpersoon gaat na het nuttigen van een maaltijd twee dagen vasten. Tijdens die 48 uur worden de concentraties van verschillende stoffen in de lever en in het bloed gemeten:
1 de concentratie glucose in het bloed;
2 de concentratie glycogeen in de lever;
3 de concentratie tri-acylglycerol (TAG) in het bloed;
4 de concentratie vrije vetzuren in het bloed.
De resultaten van deze metingen zijn weergegeven in de vier diagrammen van afbeelding 12.



In de diagrammen van afbeelding 12 worden de perioden I, II en III onderscheiden.

In welke van deze perioden is de afgifte van insuline het grootst?

Hitte-stress
Bij veel plantensoorten hebben hoge temperaturen een remmende invloed op de intensiteit van stofwisselingsprocessen. In een experiment is bij twee plantensoorten, Atriplex sabulosa en Tidestromia oblongifolia, de invloed van de temperatuur op de intensiteit van fotosynthese en dissimilatie onderzocht. Intacte bladeren aan de plant werden 15 minuten blootgesteld aan een bepaalde hoge temperatuur. Nadat de temperatuur tot 30°C was teruggebracht werden CO2-gebruik en CO2-productie gemeten. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 14. CO2-gebruik en CO2-productie van planten die constant bij 30°C werden gehouden is op 100% gesteld.



Twee leerlingen bestuderen de gegevens in afbeelding 14 en trekken daaruit een conclusie.
Leerling 1: De maximumtemperatuur van de enzymen die betrokken zijn bij de fotosynthese ligt bij T. oblongifolia hoger dan bij A. sabulosa.
Leerling 2: De maximumtemperatuur van de enzymen betrokken bij de fotosynthese bij A. sabulosa ligt lager dan die van de enzymen betrokken bij de dissimilatie in deze plant.

Welke van deze leerlingen heeft of welke hebben een juiste conclusie getrokken?

Hitte-stress
Bij veel plantensoorten hebben hoge temperaturen een remmende invloed op de intensiteit van stofwisselingsprocessen. In een experiment is bij twee plantensoorten, Atriplex sabulosa en Tidestromia oblongifolia, de invloed van de temperatuur op de intensiteit van fotosynthese en dissimilatie onderzocht. Intacte bladeren aan de plant werden 15 minuten blootgesteld aan een bepaalde hoge temperatuur. Nadat de temperatuur tot 30°C was teruggebracht werden CO2-gebruik en CO2-productie gemeten. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 14. CO2-gebruik en CO2-productie van planten die constant bij 30°C werden gehouden is op 100% gesteld.



De temperatuur waarbij de per tijdseenheid vastgelegde hoeveelheid CO2 gelijk is aan de per tijdseenheid afgegeven hoeveelheid CO2 wordt het temperatuurcompensatiepunt genoemd. Boven het compensatiepunt wordt bij de fotosynthese minder glucose gevormd dan bij de dissimilatie wordt verbruikt. Als gevolg daarvan kunnen vruchten minder zoet worden.

Waar ligt het temperatuurcompensatiepunt van T. oblongifolia?

Welke uitwendige factor is of welke uitwendige factoren zijn volgens de resultaten van het onderzoek bij de soort Bufo bufo van invloed op het overgaan tot de aanval?

Bouw en werking nieren
In afbeelding 1 zijn met vier genummerde pijlen processen aangegeven die in een nefron (niereenheid) plaatsvinden.



Twee processen die zich in een nefron afspelen, zijn terugresorptie en ultrafiltratie.

Welke pijl geeft terugresorptie aan?

Bouw en werking nieren
In afbeelding 1 zijn met vier genummerde pijlen processen aangegeven die in een nefron (niereenheid) plaatsvinden.



Twee processen die zich in een nefron afspelen, zijn terugresorptie en ultrafiltratie.

Welke pijl geeft ultrafiltratie aan?

In welk type organel vindt hydrolyse van eiwitten meestal plaats?

Successie
In de begroeiing van een tropisch regenwoud kan een open plek ontstaan. Op deze open plek kan successie plaatsvinden.
Zes kenmerken van plantensoorten zijn:
1 ontkieming vindt plaats in zonlicht;
2 de kiemplanten overleven niet onder een bladerdek;
3 er worden grote aantallen kleine zaden gevormd;
4 zaadvorming vindt plaats in een bepaald seizoen;
5 verspreiding van zaden gebeurt door de zwaartekracht over een kleine afstand;
6 de zaden zijn in kiemrust aanwezig in de bodem als zaadbank.

Welke kenmerken passen bij de plantensoorten die zich als eerste op een open plek vestigen?

Zoetwaterecosysteem
Mensen kunnen ingrijpen in een ecosysteem door bijvoorbeeld verandering aan te brengen in een voedselketen. Daarvoor kan men gebruikmaken van predator-prooi-relaties.
In een bepaald meer bestaan onder andere de volgende voedselrelaties:

algen → watervlooien → jonge brasems → snoeken

In het meer is sprake van een overmatige algengroei. Algen nemen nitraat uit het water op. In afbeelding 5 is een preparaat van een geplasmolyseerde alg Closterium weergegeven met daarnaast een tekening ervan. Een aantal plaatsen is in de tekening met cijfers aangegeven.



Stikstof uit nitraat kan terechtkomen in organische stikstofverbindingen.

Op welke van de in de tekening van Closterium genummerde plaatsen bevinden zich organische stikstofverbindingen?

Pleksgewijze kaalheid
Pleksgewijze kaalheid wordt veroorzaakt door een autosomaal (niet X-chromosomaal) gen. Het gen voor pleksgewijze kaalheid is bij mannen dominant en bij vrouwen recessief.
In een bepaalde populatie komt het gen voor pleksgewijze kaalheid met een frequentie van 0,3 voor. Ga ervan uit dat het hebben van kale plekken op het hoofd geen invloed heeft op de partnerkeuze binnen deze populatie.
Neem aan dat in deze populatie de formule van Hardy-Weinberg toegepast kan worden.

Bereken de frequenties van mannen met pleksgewijze kaalheid in deze populatie.

Auxine
Hormonen verzorgen de communicatie tussen cellen. Het bekendste plantenhormoon is auxine. Auxine bevordert onder meer de lengtegroei van bovengrondse delen van planten. Auxine kan zowel geïoniseerd als niet-geïoniseerd voorkomen. De molecuulstructuur van auxine, indol-3-acetyl-zuur ofwel IAA, is in afbeelding 7 weergegeven.



Voor de productie van auxine nemen planten, naast water, stikstofhoudende en koolstofhoudende verbindingen op.

Welke stikstofhoudende en koolstofhoudende verbindingen nemen planten hiervoor op?

Auxine
Hormonen verzorgen de communicatie tussen cellen. Het bekendste plantenhormoon is auxine. Auxine bevordert onder meer de lengtegroei van bovengrondse delen van planten. Auxine kan zowel geïoniseerd als niet-geïoniseerd voorkomen. De molecuulstructuur van auxine, indol-3-acetyl-zuur ofwel IAA, is in afbeelding 7 weergegeven.



Voor de productie van auxine nemen planten, naast water, stikstofhoudende en koolstofhoudende verbindingen op.

Transport van auxine vindt onder andere plaats van cel naar cel in de vorm van het ion (A-) of als molecuul (AH). Vanuit de groeipunten in de stengel verplaatst auxine zich in de richting van de wortels van de plant. Dit proces is schematisch weergegeven in afbeelding 8.



Enkele processen die bij dit transport een rol spelen zijn in afbeelding 8 weergegeven:
1 transport van AH door de celwanden;
2 transport van AH door het celmembraan aan de bovenzijde van de cel;
3 het ioniseren van AH tot A- in het celplasma;
4 het handhaven van een pH-gradiënt tussen de celwand en het celplasma;
5 het transport van A- door het celmembraan aan de onderzijde van de cel.

Bij welk of bij welke van deze processen wordt ATP verbruikt?

rRNA
De genetische overeenkomst van soorten kan mede worden bepaald op grond van de aminozuurvolgorde van bepaalde homologe eiwitten. Of andere macromoleculen hiervoor geschikt zijn, hangt af van de diversiteit en de evolutionaire stabiliteit van deze macromoleculen. Ribosomaal RNA (rRNA) is voor dit doel geschikt.

- Is rRNA geschikt doordat de moleculen een geringe of een grote diversiteit vertonen?
- Is rRNA geschikt doordat de moleculen een geringe of een grote evolutionaire stabiliteit hebben?

Symbiose
In de Grote Oceaan bij Nieuw-Guinea komen vele soorten garnalen en stekelhuidigen voor.
Tussen de pistoolgarnaal (Synalpheus stimpsoni) en een aantal soorten stekelhuidigen bestaat een vorm van symbiose.
Naar de pistoolgarnaal en verschillende soorten stekelhuidigen is onderzoek gedaan. Van stekelhuidigen is bekend dat zij bepaalde chemische verbindingen (signaalstoffen) afgeven aan hun omgeving.
De onderzoekers formuleerden de volgende hypothese: Signaalstoffen spelen een rol bij de herkenning door de pistoolgarnaal van diverse soorten stekelhuidigen.
Voor het onderzoek werd de volgende proefopstelling gebruikt:
De aquaria A en B zijn via een Y-vormige ondoorzichtige buis verbonden met bak D. In de buis (op plaats C) kan een pistoolgarnaal worden geplaatst. Vanuit deze plaats kan de garnaal zich naar aquarium A of B verplaatsen, maar niet naar bak D. Door een kraantje onder bak D te openen, stroomt 100 mL water per minuut weg. Het hele systeem is gevuld met zeewater, dat wordt aangevuld in de aquaria A en B.
De proefopstelling is weergegeven in afbeelding 10.



In de aquaria A en B werden achtereenvolgens verschillende soorten stekelhuidigen geplaatst. De onderzoekers gebruikten de stekelhuidige Comaster multifidus, die in symbiose leeft met Synalpheus stimpsoni, en de drie soorten stekelhuidigen Himerometra robustipinna, Comanthus alternans en Comatella stelligera, die geen symbiotische relatie hebben met Synalpheus stimpsoni.

In beide takken van de Y-vormige buis (zie afbeelding 10) bevindt zich een knik. Door deze knik worden bepaalde prikkels uitgesloten die van invloed zouden kunnen zijn op de verplaatsing van de garnaal op plaats C.
Vier typen prikkels zijn:
1 visuele prikkels
2 mechanische prikkels
3 elektrische prikkels
4 chemische prikkels

Welk type prikkel wordt of welke typen prikkels worden door de knik in de buizen uitgesloten?

Celcyclus
Een onderzoeker injecteert radioactief thymine in weefsel van een proefdier. Na een half uur verwijdert hij levende cellen uit dit weefsel. Bij bestudering stelt hij het DNA-gehalte van de individuele cellen vast. Het resultaat van zijn onderzoek is weergegeven in het diagram van afbeelding 11.



In het diagram zijn twee pieken I en II aangegeven.

In welke fase of welke fasen van de celcyclus verkeren de cellen van piek I en in welke fase of welke fasen de cellen van piek II, of is dat uit de gegevens niet af te leiden?

Brak water
In de monding van een rivier verandert door eb en vloed het zoutgehalte van het water voortdurend. Veel organismen die leven in dit brakke water, hebben een mechanisme om door middel van zoutexcretie het zoutgehalte in de lichaamsvloeistof te regelen. In een proef worden twee soorten organismen, P en Q, gebruikt. Soort P komt in brak water voor en bezit het eerder genoemde mechanisme, soort Q leeft in zoet water en heeft dit mechanisme niet. Beide soorten worden in een aquarium overgebracht.
Er wordt onderzocht hoe het zoutgehalte van de lichaamsvloeistof van de twee soorten verandert als het zoutgehalte van het water in het aquarium geleidelijk wordt verhoogd. De resultaten worden in een diagram weergegeven.

Welk diagram geeft de juiste resultaten weer?

Bilirubine
Bilirubine ontstaat onder andere in de lever en de milt bij de afbraak van Hb uit rode bloedcellen. Het wordt uitgescheiden met de ontlasting en de urine (zie afbeelding 12).



Bilirubine wordt volgens het schema in afbeelding 12 getransporteerd vanuit de lever naar de nieren (I), vanuit de lever naar de dunne darm (II) en vanuit de dikke darm naar de lever (III).
Drie transportwegen zijn:
1. het poortaderstelsel van de grote bloedsomloop;
2. een deel van de grote bloedsomloop tussen de onderste holle ader en de aorta;
3. de kleine bloedsomloop.Welke van deze transportwegen is of welke zijn noodzakelijk, of is er geen hiervan noodzakelijk, bij het transport van bilirubine als afgebeeld in afbeelding 12 bij:

I (vanuit de lever naar de nieren)?

Bilirubine
Bilirubine ontstaat onder andere in de lever en de milt bij de afbraak van Hb uit rode bloedcellen. Het wordt uitgescheiden met de ontlasting en de urine (zie afbeelding 12).



Bilirubine wordt volgens het schema in afbeelding 12 getransporteerd vanuit de lever naar de nieren (I), vanuit de lever naar de dunne darm (II) en vanuit de dikke darm naar de lever (III).
Drie transportwegen zijn:
1. het poortaderstelsel van de grote bloedsomloop;
2. een deel van de grote bloedsomloop tussen de onderste holle ader en de aorta;
3. de kleine bloedsomloop.Welke van deze transportwegen is of welke zijn noodzakelijk, of is er geen hiervan noodzakelijk, bij het transport van bilirubine als afgebeeld in afbeelding 12 bij:

II (vanuit de lever naar de dunne darm)?

Bilirubine
Bilirubine ontstaat onder andere in de lever en de milt bij de afbraak van Hb uit rode bloedcellen. Het wordt uitgescheiden met de ontlasting en de urine (zie afbeelding 12).



Bilirubine wordt volgens het schema in afbeelding 12 getransporteerd vanuit de lever naar de nieren (I), vanuit de lever naar de dunne darm (II) en vanuit de dikke darm naar de lever (III).
Drie transportwegen zijn:
1. het poortaderstelsel van de grote bloedsomloop;
2. een deel van de grote bloedsomloop tussen de onderste holle ader en de aorta;
3. de kleine bloedsomloop.Welke van deze transportwegen is of welke zijn noodzakelijk, of is er geen hiervan noodzakelijk, bij het transport van bilirubine als afgebeeld in afbeelding 12 bij:

III (vanuit de dikke darm naar de lever)?

Impulsoverdracht
In een experiment wordt de overdracht van impulsen tussen bepaalde neuronen in het ruggenmerg onderzocht. In afbeelding 13 is de schakeling tussen een motorisch neuron en een aantal sensorische neuronen in een zenuw weergegeven. Met een elektrode kunnen axonen van de sensorische neuronen geprikkeld worden.



Tijdens het experiment worden de axonen van de sensorische neuronen met een elektrode geprikkeld, waardoor de membraanpotentiaal van het motorische neuron verandert. Deze verandering van de membraanpotentiaal wordt geregistreerd met behulp van een potentiaalmeter. Vijf registraties (I, II, III, IV en V) tijdens het experiment zijn in afbeelding 14 weergegeven. De pijlen onder het diagram geven het moment van prikkeling aan. De lengte van de pijlen is een maat voor de prikkelsterkte.



Op grond van de registraties bij meting I, II en III worden de volgende beweringen gedaan:
1 de drempelwaarde van het motorische neuron is hoger dan die van de sensorische neuronen;
2 de afgegeven hoeveelheid neurotransmitter is bij meting I de beperkende factor voor het ontstaan van een actiepotentiaal;
3 de snelheid waarmee de impulsen bij meting I de synaps bereiken, is lager dan die bij meting III.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist op grond van de registraties I, II en III?

Creatine
Creatine speelt een belangrijke rol in de energiehuishouding van spierweefsel. Creatinemoleculen zijn relatief klein: COOH-CH2-NCH3-CNH-NH2. Een volwassen mens heeft ongeveer 23 gram creatine per dag nodig, waarvan 12 gram door de nieren en de lever wordt gevormd. De rest wordt uit het voedsel opgenomen. In spierweefsel wordt creatine omgezet in creatinefosfaat (CP) en opgeslagen. CP wordt gebruikt om ADP om te zetten in ATP.
Drie waarnemingen zijn:
1 de concentratie van creatine in het spierweefsel kan oplopen tot het tienvoudige van de concentratie in het bloed;
2 hoe hoger de activiteit van spierweefsel, hoe sneller daar de opname van creatine uit het bloed plaatsvindt;
3 als extra creatine aan de voeding wordt toegevoegd, blijkt in de spieren meer opslag van creatine plaats te vinden.

Uit welke van deze waarnemingen blijkt dat creatine door actief transport in spiercellen wordt opgenomen?

Creatine
Creatine speelt een belangrijke rol in de energiehuishouding van spierweefsel. Creatinemoleculen zijn relatief klein: COOH-CH2-NCH3-CNH-NH2. Een volwassen mens heeft ongeveer 23 gram creatine per dag nodig, waarvan 12 gram door de nieren en de lever wordt gevormd. De rest wordt uit het voedsel opgenomen. In spierweefsel wordt creatine omgezet in creatinefosfaat (CP) en opgeslagen. CP wordt gebruikt om ADP om te zetten in ATP.

Een sportieve proefpersoon loopt de 100 meter sprint in 15 seconden. Bij de sprint wordt de voorraad ATP in zijn beenspieren in ongeveer 2 seconden verbruikt. Daarna houdt vooral CP de ATP-concentratie nog rond de 6 seconden op peil. Vervolgens kan ATP nog gedurende tenminste 32 seconden door anaërobe dissimilatie worden vrijgemaakt. Pas na circa 40 seconden gaat de aërobe dissimilatie in de beenspieren een belangrijke rol spelen.

Bij welke van de onderstaande omzettingen komt de proefpersoon in de laatste seconden van de sprint aan energie in de beenspieren?

Genetisch gemodificeerde gewassen
In 2001 peilde de commissie-Terlouw de mening van het publiek over het toepassen van genetische modificatie bij onze voedselproductie. Uit een artikel hierover is een alinea overgenomen (tekst 1).



Het doel van genetische modificatie kan zijn het vergroten van de opbrengst per hectare. Voorbeelden van door genetische modificatie veranderde gewassen zijn:
1. aardappelplanten met grotere bladeren;
2. komkommerplanten waarvan de bladeren bestand zijn tegen vraat door insecten;
3. maïsplanten die in staat zijn om N2 te binden;
4. rijst die bèta-caroteen (pro-vitamine A) bevat;
5. soyaplanten die bestand zijn tegen een chemisch onkruidbestrijdingsmiddel;
6. tomatenplanten met vruchten waarvan het rijpen na de oogst uitgesteld kan worden.

Schrijf de nummers op van de gewassen waarvan verwacht kan worden dat de opbrengst per hectare onder invloed van de toegevoegde genen groter is dan normaal.

Scherp zien
Persoon P kijkt naar een voorwerp dat zich op 8 meter afstand van zijn ogen bevindt en daarna kijkt hij naar een voorwerp dat zich op 1 meter van zijn ogen bevindt.

Gaan er bij deze verandering impulsen naar het straalvormig lichaam in zijn ogen?
Zo ja, neemt daardoor de spanning in de lensbandjes af of toe?

Persoon Q kan alleen voorwerpen op een afstand van ongeveer 8 meter scherp zien. Voorwerpen die dichterbij of verder weg zijn, kan hij niet scherp zien.
Q krijgt vanwege zijn beroep een bril met speciale glazen. Deze zijn zo geslepen dat de bovenste helften van de glazen de werking hebben van bolle lenzen en de onderste helften die van holle lenzen.
Persoon Q heeft zijn bril op. Hij verplaatst zijn blik van een voorwerp dat zich op 1 meter afstand bevindt en dat hij scherp ziet, naar een voorwerp op 20 meter afstand. Beide voorwerpen bevinden zich op dezelfde hoogte.

Welke beweging moet hij maken zodat hij het voorwerp op 20 meter afstand scherp kan zien?

Weefsels en organen van de mens
In afbeelding 2 is een dwarsdoorsnede van de romp van een mens weergegeven. Enkele delen van het lichaam zijn aangeduid met de letters K, L, M en N.



Benoem onderdeel K.

Weefsels en organen van de mens
In afbeelding 2 is een dwarsdoorsnede van de romp van een mens weergegeven. Enkele delen van het lichaam zijn aangeduid met de letters K, L, M en N.



Benoem onderdeel L.

Weefsels en organen van de mens
In afbeelding 2 is een dwarsdoorsnede van de romp van een mens weergegeven. Enkele delen van het lichaam zijn aangeduid met de letters K, L, M en N.



Benoem onderdeel M.

Weefsels en organen van de mens
In afbeelding 2 is een dwarsdoorsnede van de romp van een mens weergegeven. Enkele delen van het lichaam zijn aangeduid met de letters K, L, M en N.



Benoem onderdeel N.

Fotosynthese
Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd, maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden schommelingen van abiotische factoren hebben direct invloed op de vorming van deze eindproducten. De samenhang tussen een aantal abiotische factoren en de betreffende stofwisselingsprocessen is weergegeven in afbeelding 3.



Op een warme zonnige zomerdag, als de luchtvochtigheid laag is, treden in de huidmondjes van de bladeren veranderingen op. Bij veel planten in Nederland wordt hierdoor de fotosynthese tijdens de middag (van ongeveer twaalf uur tot vier uur) geremd.

Welke factor is dan voor deze planten beperkend voor de fotosynthese?

Fotosynthese
Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd, maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden schommelingen van abiotische factoren hebben direct invloed op de vorming van deze eindproducten. De samenhang tussen een aantal abiotische factoren en de betreffende stofwisselingsprocessen is weergegeven in afbeelding 3.



Op een warme zonnige zomerdag, als de luchtvochtigheid laag is, treden in de huidmondjes van de bladeren veranderingen op. Bij veel planten in Nederland wordt hierdoor de fotosynthese tijdens de middag (van ongeveer twaalf uur tot vier uur) geremd.

Uit metingen blijkt dat de afgelopen eeuw de concentratie CO2 in de atmosfeer is toegenomen.

Van welke producten van de fotosynthese zal dan op grond van de gegevens in afbeelding 3 de hoeveelheid toenemen?

Sommige onderzoekers menen dat door de toegenomen concentratie CO2 in de atmosfeer de gemiddelde temperatuur op aarde toeneemt, zodat er in de komende eeuwen sprake zal zijn van een klimaatverandering.
In een experiment wordt het effect gemeten van de temperatuur op de opname en de afgifte van CO2 door een plant. De opname van CO2 is gemeten bij een optimale verlichtingssterkte. De afgifte van CO2 is gemeten in het donker. De resultaten van dit experiment zijn weergegeven in tabel 2.



Waarom wordt de afgifte van CO2 in het donker bepaald?

Celcyclus
De totale duur van de celcyclus van een celtype kan bepaald worden door de cellen in een voedingsmedium te kweken en op verschillende tijdstippen het aantal cellen in het voedingsmedium te tellen. Op basis van de resultaten is het diagram van afbeelding 4 samengesteld.



Hoeveel uur duurt volgens het diagram van afbeelding 4 de gemiddelde celcyclus van deze cellen?

RNA
Afbeelding 5 geeft een tRNA-molecuul en een deel van een mRNA-molecuul weer.



Aan ieder type tRNA wordt een specifiek aminozuur gebonden.

Welk aminozuur is gebonden aan het tRNA van afbeelding 5?

IJzer
IJzer is een van de onmisbare sporenelementen in onze voeding. In afbeelding 6 is schematisch de kringloop van ijzer in het lichaam van een vrouw weergegeven. De vermelde hoeveelheden ijzer geven de totale hoeveelheid ijzer bij een normale volwassen vrouw weer. Het ijzerverlies wordt aangevuld door de opname van ijzer, hetgeen in de darm plaatsvindt.



Bereken, op grond van de gegevens uit afbeelding 6, welk percentage van de totale hoeveelheid ijzer in het lichaam van een volwassen vrouw betrokken is bij het zuurstoftransport. Rond je antwoord af op een heel getal.

Geslachtsorganen
Cellen nemen uit het bloed stoffen op die worden gebruikt voor de synthese van celmateriaal. De opname van stoffen (per gram weefsel per maand) door cellen in verschillende organen van het voortplantingsstelsel van een vrouw van twintig jaar wordt vergeleken. De vrouw is niet in verwachting.
Enkele organen (van het voortplantingsstelsel) zijn: baarmoeder, eierstokken, eileiders en vagina.

In welk(e) van deze organen is de opname van stoffen voor de synthese van celmateriaal gemiddeld het grootst?

De mate van afgifte van geslachtshormonen verandert gedurende het leven van een vrouw. In het diagram van afbeelding 9 is de totale concentratie van de hormonen FSH + LH per etmaal in de urine van een vrouw weergegeven. Vier perioden in haar leven zijn aangegeven met P, Q, R en S.



Gedurende welke van deze perioden is de concentratie van oestradiol in haar bloed gemiddeld het hoogst?

Grootste organisme
In een dagblad werd melding gemaakt van de ontdekking van het grootste levende organisme op aarde.



Enkele processen in organismen zijn:
1. denitrificatie;
2. dissimilatie;
3. nitrificatie;
4. voortgezette assimilatie.

Welk van deze processen vindt of welke vinden in de cellen van deze zwam plaats?

HIV-infectie
Het Acquired Immune Deficiency Syndrome (aids) wordt bij de mens veroorzaakt door een retrovirus: het Human Immunodeficiency Virus (HIV). Kenmerkend voor het ziektebeeld van patiënten met aids is het tekort aan T-helpercellen. Dit tekort aan T-helpercellen wordt veroorzaakt doordat HIV zich voornamelijk in T-helpercellen vermenigvuldigt.
HIV hecht zich aan een receptor in het membraan van een T-helpercel doordat het glycoproteïne GP120 (= een soort eiwit) van de virale envelop zich bindt met het CD4-eiwit in het membraan van een T-helpercel (zie afbeelding 10).



Het glycoproteïne GP120 van de virale envelop kan ook worden aangetroffen op het membraan van T-helpercellen. Over de herkomst van dit eiwit worden de volgende beweringen gedaan:
1. dit eiwit kan afkomstig zijn van de envelop van het virus dat de T-cel heeft geïnfecteerd;
2. dit eiwit kan door de T-cel zijn gesynthetiseerd, nadat deze door HIV is geïnfecteerd.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

Een plantencel
In afbeelding 11 is onder andere een cel met celwand van een plant weergegeven.



De celwand bestaat uit cellulose dat opgebouwd wordt uit glucosemoleculen met behulp van het enzym cellulosesynthase. Dit enzym wordt in de cel gevormd en naar het plasmamembraan getransporteerd.
Voor de opbouw van de primaire structuur van cellulosesynthase en voor de bewerking tot actief enzym, zijn achtereenvolgens twee organellen verantwoordelijk.

De cel in afbeelding 11 ligt in een zoutoplossing en heeft turgor. Er is evenwicht bereikt. Drie plaatsen zijn aangegeven met de letters P, Q en R.

Op welke van deze plaatsen is de osmotische waarde het hoogst?

Immuniteit
B-lymfocyten kunnen op binnengedrongen antigenen reageren door specifieke immunoglobulinen te produceren. In afbeelding 14 is de vorming van immunoglobulinen schematisch weergegeven.



Vier gebeurtenissen zijn aangegeven met de letters A, B, C en D.
Iemand wordt gevaccineerd tegen tetanus. Na de vaccinatie verandert de concentratie antistoffen in zijn bloed. Deze verandering is weergegeven in het diagram van afbeelding 15.



De tijd na de vaccinatie is in het diagram van afbeelding 15 verdeeld in de perioden 1 tot en met 4.

In welke van deze perioden treedt gebeurtenis D uit afbeelding 14 vooral op?

De zeeschildpad zwemt door het bewegen van de voorpoten, de achterpoten gebruikt hij als ’roer’. Met gestrekte achterpoten zwemt een zeeschildpad rechtuit. Om naar links te draaien steekt hij zijn linkerachterpoot uit. Om naar rechts te draaien steekt hij zijn rechterachterpoot uit. Deze bewegingen zijn weergegeven in afbeelding 16.



Een tweede hypothese is dat de jonge zeeschildpadden zich in het water oriënteren op de richting van de golven. Om dit te onderzoeken wordt een golfsimulator gebruikt.
In de golfsimulator kunnen golven van verschillende kanten op de zeeschildpad, die met een klemmetje op de plaats wordt gehouden, afkomen. Golven komen van voren, van rechts, van achteren of van links (zie afbeelding 17).



Van elke schildpad wordt gedurende drie minuten de stand van de achterpoten bij één van deze golfrichtingen geregistreerd. De tijd dat de achterpoten gestrekt zijn is weergegeven in afbeelding 18.



Over het zwemgedrag van de jonge zeeschildpadden wordt een aantal beweringen gedaan:
1. Jonge zeeschildpadden reageren op de sterkte van de golfslag.
2. Jonge zeeschildpadden reageren op de hoek waaronder de golfslag hun lichaam treft.
3. Jonge zeeschildpadden laten zich drijven als de golfslag van achteren komt.
4. Jonge zeeschildpadden leren tijdens hun tocht door het water te reageren op de hoek waaronder de golfslag hun lichaam treft.

Welke van deze beweringen wordt of welke worden ondersteund door de resultaten, weergegeven in afbeelding 18?

Bij schapen komt een witte vacht tot stand onder invloed van het dominante gen H en een zwarte vacht door het recessieve gen h. Uit een kudde schapen in Idaho (V.S.) werd een steekproef van 900 schapen genomen. Van deze schapen hadden er 891 een witte en 9 een zwarte vacht. Op deze populatie is de regel van Hardy-Weinberg van toepassing.

Bereken de frequentie van gen H in deze populatie.

Volggedrag
De jongen van bepaalde soorten vogels, zoals ganzen, vertonen volggedrag. In de natuurlijke situatie lopen jonge ganzen, nadat ze uit het ei zijn gekomen, steeds met hun moeder mee. Om dit volggedrag te bestuderen doet een onderzoeker het volgende experiment.
Ganzeneieren worden uitgebroed in een broedmachine. Het eerste bewegende voorwerp dat de gans na het uitkomen te zien krijgt, is een speelgoedeend op wieltjes die over de grond wordt voortgetrokken. Deze proef wordt met een groot aantal ganzen uitgevoerd; daarbij vindt de eerste confrontatie met de bewegende speelgoedeend plaats 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22 of 24 uur na het uitkomen. De onderzoeker registreert of de jonge gans die op één van de genoemde tijdstippen voor het eerst de bewegende speelgoedeend ziet, volggedrag gaat vertonen. Zijn resultaten zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 1.



Wat is de biologische term voor het leerproces waardoor een jonge gans het volggedrag gaat vertonen?

Volggedrag
De jongen van bepaalde soorten vogels, zoals ganzen, vertonen volggedrag. In de natuurlijke situatie lopen jonge ganzen, nadat ze uit het ei zijn gekomen, steeds met hun moeder mee. Om dit volggedrag te bestuderen doet een onderzoeker het volgende experiment.
Ganzeneieren worden uitgebroed in een broedmachine. Het eerste bewegende voorwerp dat de gans na het uitkomen te zien krijgt, is een speelgoedeend op wieltjes die over de grond wordt voortgetrokken. Deze proef wordt met een groot aantal ganzen uitgevoerd; daarbij vindt de eerste confrontatie met de bewegende speelgoedeend plaats 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22 of 24 uur na het uitkomen. De onderzoeker registreert of de jonge gans die op één van de genoemde tijdstippen voor het eerst de bewegende speelgoedeend ziet, volggedrag gaat vertonen. Zijn resultaten zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 1.



Over het optreden van volggedrag zoals dat is weergegeven in afbeelding 1, worden de volgende beweringen gedaan:
1 Dit neemt in de periode vanaf 6 uur tot 14 uur na het uitkomen uit het ei steeds exponentieel toe.
2 Dit neemt pas vanaf 6 uur na het uitkomen uit het ei toe, doordat vóór die tijd de jonge ganzen nog niet goed kunnen lopen.
3 Dit is het grootst rond 14 uur na het uitkomen uit het ei, doordat dat erfelijk is vastgelegd.
4 Dit neemt in de periode na 14 uur na het uitkomen uit het ei af, doordat de jonge ganzen dan honger krijgen en niet meer op de speelgoedeend letten.

Welke van deze beweringen is juist?

Volggedrag
De jongen van bepaalde soorten vogels, zoals ganzen, vertonen volggedrag. In de natuurlijke situatie lopen jonge ganzen, nadat ze uit het ei zijn gekomen, steeds met hun moeder mee. Om dit volggedrag te bestuderen doet een onderzoeker het volgende experiment.
Ganzeneieren worden uitgebroed in een broedmachine. Het eerste bewegende voorwerp dat de gans na het uitkomen te zien krijgt, is een speelgoedeend op wieltjes die over de grond wordt voortgetrokken. Deze proef wordt met een groot aantal ganzen uitgevoerd; daarbij vindt de eerste confrontatie met de bewegende speelgoedeend plaats 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22 of 24 uur na het uitkomen. De onderzoeker registreert of de jonge gans die op één van de genoemde tijdstippen voor het eerst de bewegende speelgoedeend ziet, volggedrag gaat vertonen. Zijn resultaten zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 1.



Het zenuwstelsel van vogels bestaat onder andere uit:
1 de grote hersenen;
2 de kleine hersenen;
3 de hersenstam;
4 het ruggenmerg.

Welk van de genoemde delen is of welke zijn betrokken bij de uitvoering van het volggedrag van de jonge ganzen?

Stofwisseling van planten
Bij planten wordt tijdens de donkerreactie van de fotosynthese CO2 gebonden. Dit gebeurt bij de meeste planten via de zogenoemde C3-route, waarbij als product een C3-verbinding ontstaat (glyceraldehydefosfaat). Er zijn enkele soorten planten die CO2 binden aan fosfoenolpyruvaat, waardoor C4-verbindingen ontstaan: de C4-route. Het verloop van de lichtreacties is bij C3- en C4-planten hetzelfde.

Gebruiken C3-planten in de donkerreactie ATP en/of NADPH?

Stofwisseling van planten
Bij planten wordt tijdens de donkerreactie van de fotosynthese CO2 gebonden. Dit gebeurt bij de meeste planten via de zogenoemde C3-route, waarbij als product een C3-verbinding ontstaat (glyceraldehydefosfaat). Er zijn enkele soorten planten die CO2 binden aan fosfoenolpyruvaat, waardoor C4-verbindingen ontstaan: de C4-route. Het verloop van de lichtreacties is bij C3- en C4-planten hetzelfde.



De aërobe dissimilatie van een C3-plant onder optimale omstandigheden wordt vergeleken met de aërobe dissimilatie van een C4-plant, onder optimale omstandigheden. Aangenomen wordt dat bij beide planten eenzelfde hoeveelheid weefsel deelneemt aan de dissimilatie.

Gebruikt een gemiddelde C3-plant voor de aërobe dissimilatie minder, evenveel of meer O2 dan een C4-plant?

Bij planten wordt tijdens de donkerreactie van de fotosynthese CO2 gebonden. Dit gebeurt bij de meeste planten via de zogenoemde C3-route, waarbij als product een C3-verbinding ontstaat (glyceraldehydefosfaat). Er zijn enkele soorten planten die CO2 binden aan fosfoenolpyruvaat, waardoor C4-verbindingen ontstaan: de C4-route. Het verloop van de lichtreacties is bij C3- en C4-planten hetzelfde.



De aërobe dissimilatie van een C3-plant onder optimale omstandigheden wordt vergeleken met de aërobe dissimilatie van een C4-plant, onder optimale omstandigheden. Aangenomen wordt dat bij beide planten eenzelfde hoeveelheid weefsel deelneemt aan de dissimilatie.

Gelet op de kenmerken van C3- en C4-planten is het niet verwonderlijk dat deze planten van nature in verschillende gebieden op aarde voorkomen.

Aan welk klimaat zijn C4-planten beter aangepast dan C3-planten?

Bloeddruk
In afbeelding 4 is het verloop van de bloeddruk in een armslagader schematisch weergegeven. De bloeddruk schommelt rond een bepaalde waarde die onder andere afhankelijk is van de leeftijd.



Het verschil tussen de systolische druk (P) en de diastolische druk (Q) heet de polsdruk. In afbeelding 5 zijn de gemiddelde systolische en diastolische bloeddruk van een grote groep mannen en een grote groep vrouwen van verschillende leeftijden weergegeven.



Bepaal de gemiddelde polsdruk bij vrouwen van 67 jaar tot op één decimaal nauwkeurig.
De eenheid kPa